Abd Başkanı Donald Trump ile İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan tarafından imzalanan mutabakat zaptı, ABD’nin 28 Şubat’ta İran’a saldırma tarafında aldığı kusurlu kararın siyasi, askeri ve ekonomik sonuçlarını ortaya koyuyor.
İnsani bedel şimdiden açıkça görülüyor. İran ve Lübnan’da, birçoğu sivil olmak üzere binlerce kişi hayatını kaybetti.
ABD ve münasebetiyle İsrail stratejik bir mağlubiyete uğradı.
Tahran’daki rejim en berbat kabusuyla karşı karşıya kaldı: Dünyanın en büyük gücü ABD ile Ortadoğu’nun muhteşem gücü İsrail’in birlikte yürüttüğü, rejimi felç etmeyi ya da yıkmayı amaçlayan bir askeri operasyon.
Ancak rejim sırf ayakta kalmadı. Güç kazandı.
Küresel petrol ve gaz arzının beşte biri ile global iktisatta hayati değere sahip öbür ögelerin geçtiği Hürmüz Boğazı’nı kapatma stratejisi; Trump’ı, ABD’deki İran zıtlarını ile İsrail hükümetini öfkelendiren ve endişelendiren birtakım odunu kabul etmeye zorladı.
Mutabakat Zaptı, Lübnan’daki savaşın sona erdirilmesini de öngörüyor.
İsrail bunun mümkün olmadığını söylüyor. Lübnan’da özgür hareket etmek istiyor ve bu sorun İsrail ile ABD ortasında daha derin bir ayrılığa yol açma potansiyeline sahip. Ayrıyeten Amerikalılarla yapılacak rastgele bir muahedeye karşı çıkan İran’daki sertlik yanlılarının elini güçlendirebilir.
Mutabakat, boğazın yine açılması karşılığında ABD’nin İran limanlarına yönelik karşı ablukayı kaldıracağını, İran’ın petrol ihracatından milyarlarca dolar kazanmasına müsaade verecek yaptırımlardan feragat edeceğini ve yurtdışında dondurulmuş milyarlarca doların iade sürecini başlatacağını belirtiyor.
Bunlar, nükleer mutabakatını müzakere edileceği güçlü sürece geçilmeden evvel atılacak adımlar.
Bu, ABD ve İsrail’in savaşı başlattığı günden bir gün öncesine, 27 Şubat’taki duruma geri dönmenin bedeli.
O gün Hürmüz Boğazı deniz trafiğine açıktı; Amerikalı ve İranlı müzakereciler bir nükleer muahedeyi görüşüyordu.
Mutabakat zaptının imzalanması, müzakerecilerin yine çalışmaya başlayacağı ve gemilerin Hürmüz Boğazı’ndan geçebileceği manasına geliyor.
Joe Biden’ın Dışişleri Bakanı Antony Blinken, X’te şu paylaşımı yaptı: “Ateşkesin tek ‘başarısı’ muhtemelen savaş başlamadan evvel açık olan Hürmüz Boğazı’nın tekrar açılması. Ve görünüşe nazaran bunun için İran’a ödeme yapacağız.”
Savaşın tam olarak ne için yapıldığı sorusu kaçınılmaz ve ortadan kalkmayacak.
Bu, Trump’ın şu ana kadarki en büyük dış siyaset yanılgısıdır.
Ayrıca İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun uzun siyasi mesleğinin sonu manasına da gelebilir.
Ekim ayında seçimlerle karşı karşıya gelecek ve 7 Ekim 2023’te Hamas’ın Gazze’den İsrail’e atak planını tespit edemeyen, İsrail tarihinin en büyük güvenlik başarısızlıklarındaki rolü nedeniyle seçmenlere hesap verecek.
Netanyahu’nun sert askeri siyasetleri ile diplomasiyi reddeden tavrı, en azından kısmen “İsrail güvenlik adamı” olarak prestijini yine tesis etmeyi amaçlıyordu.
Tahran, Hürmüz Boğazı’nı kapatma gücünün potansiyelinin her vakit farkındaydı.
ABD ordusu, diplomatları ve istihbarat üniteleri de bunun farkındaydı.
Ancak İran’ın , temkinli, yaşlı biriydi ve boğazı bir silah olarak kullanma riskini almamayı tercih etti.
İsrail’in savaşın birinci bombardımanlarında onu ve en yakın danışmanlarını öldürmesinin akabinde halefleri bunun varoluşsal bir uğraş olduğunu hakikat formda kıymetlendirdi ve boğazı kapatmakta tereddüt etmedi.
Küresel bir ekonomik rotayı denetim etmenin gücünü keşfettiler.
Bu, Ortadoğu’da onlarca yıl boyunca milyarlar harcayarak kurdukları müttefikler ve vekil güçler ağından çok daha kullanışlı ve çok daha ucuz bir silahtı.
2024 sonunda çöken Suriye’deki Esad rejimi dışında, İran’ın “direniş ekseni” ismi verilen ağı zar güç da olsa varlığını sürdürüyor.
Ancak İsrail tarafından o kadar ağır darbe aldı ki “direnip direnemeyeceği” tartışmalı.
İran ayrıyeten ; bu programın bir silah geliştirmeyi hedeflemediğini savunmaya devam ediyor fakat Tahran’a elbet bir seçenek ve tehdit sağladı.
Fakat bu durum bir savaşı tetikledi ve rejimin ayakta kalmasına karşın İran’a büyük ziyan verdi.
Buna karşılık boğazın kapatılması kolaydı ve süratli, yıkıcı bir tesir yarattı; acıyı Arap petrol devletlerine ve dünyanın büyük kısmına yaydı.
ABD ve İsrail hava kuvvetlerinin gücü bir dizi taktik zafer kazandırdı.
Ancak bu, stratejik bir mağlubiyetten kaçınmaya yetmedi.
Bunun nedeni, ABD-İsrail’in rejim değişikliği stratejisinin bir dizi yüzeysel ve yanlışlı varsayıma dayanmasıydı.
Yüce başkanın öldürülmesinin rejimin çökmesine yol açacağı varsayılmıştı.
Oysa yaklaşık yarım yüzyıldır İslam Cumhuriyeti’nin kurumları, onları yok etmeye yönelik teşebbüslere direnebilecek şekilde yapılandırılmıştı.
Bu durum, lideri kaçırılıp ABD’de yargılanınca çöken, yolsuzluk içinde bir Latin Amerika diktatörlüğü olan Venezuela’ya benzemiyordu.
İran rejimi kuşkusuz yolsuz ve son derece baskıcı. Ocak ayında İran sokaklarında binlerce protestocunun öldürülmesinden sorumlu.
Ancak tıpkı vakitte ideolojiye, dini inanca ve 1980’lerde Saddam Hüseyin’in Irak’ıyla yapılan yıkıcı savaştan doğan ulusal güvenlik, fedakârlık ve hayatta kalma anlayışına dayanır.
Savaşa girildiğinde Lider Trump, Tahran’daki rejimin düşeceğini söylemişti.
İran halkına ülkelerini geri almak için “hayatta bir kere gelecek” bir fırsata hazırlanmalarını söylemişti.
Kısa mühlet sonra şartsız teslim daveti yaptı.
Beyaz Saray’daki seleflerini İran’a karşı savaşa girmeye ikna etmeye tekraren çalışıp başarısız olan Netanyahu ise olacakların büyüklüğünü anlatmak için İncil lisanı kullandı: “Bu güçler koalisyonu, 40 yıldır yapmak için hasret duyduğum şeyi yapmamızı sağlıyor: terör rejimini kökünden vurmak.”
İki başkan de bunu başaramadı.
Mutabakat zaptı son bir mutabakat değil.
Bu, ortalarındaki en büyük sıkıntı olan İran’ın nükleer programı hakkında görüşmeler yapılmasına dair bir uzlaşı.
Ancak İran için kıymetli teşviklerle yüklü bir başlangıç içeriyor.
Görüşmeler ilerlerse ABD yaptırımları kaldıracağını söyledi.
Her şey, nükleer muahede konusunda yapılacak ve uzatılması mümkün 60 günlük görüşmelerin başarısına bağlı, çünkü hususlar karmaşık.
Taraflar birbirine güvenmiyor.
Pek çok şey zıt gidebilir.
Washington, Tahran ve İsrail’deki sertlik yanlıları mutabakatın işlemesini istemiyor.
İran, yaklaşan müzakerelerde azami talepler öne sürerek ve iktisadını toparlayabilecek ekonomik kazanımları tehlikeye atarak elini fazla zorlayabilir.
Ancak bu muahede, binlerce kişinin öldüğü ve global bir ekonomik sakinliği tehdit eden bir savaştan çok daha güzeldir.
ABD ve İran’ı tatmin eden bir nükleer mutabakat yapılır ve her iki taraf da kelamlarını tutarsa, Ortadoğu dönüşebilir.
Bu ise uzun ve kuvvetli bir müzakerenin sonunda yer alan büyük bir “eğer” olarak karşımızda duruyor.
Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan evvel çeviriyi bir BBC gazetecisi denetim etti. .
Kaynak: Haberler.com
