Norveç, elektriğinin neredeyse tamamını yenilenebilir kaynaklardan ürettiği için dünyanın en çevreci ülkelerinden biri olarak kabul ediliyor.
Şehirlerinde bisikletler, yayalarla sessizce sokakları paylaşıyor. Norveç yollarındaki her on yeni arabadan dokuzu elektrikle çalışıyor.
Ayrıca 35 yıl evvel, şirketlerin saldıkları her ton sera gazı için fiyat ödemesini öngören karbon vergilerini uygulamaya koyan birinci ülkelerden biri olmuştu.
Buna rağmen Norveç, kirletici fosil yakıtların – gaz ve petrol – üretimini artırıyor.
Fncak bunları yurt içinde kullanmak yerine büyük ölçekte ihraç ederek devasa gelirler elde ediyor.
Nitekim ülkenin geleceği, içeride caydırmaya çalıştığı bu yakıtların kullanımına ayrılmaz biçimde bağlı.
İçeride karbonsuzlaşma ile global ölçekte büyük bir fosil yakıt ihracatçısı olma rolü ortasındaki bu çelişkiye “Norveç paradoksu” ismi veriliyor ve bu durum yıllardır ağır bir siyasi ve toplumsal tartışmaya yol açıyor.
Peki Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasının getirdiği global fiyat artışlarıyla birlikte Orta Doğu’daki savaş Norveç’i nasıl etkiliyor ne manaya geldi? Ve bu durum ülkenin en rahatsız edici tartışmalarından birini tekrar alevlendirdi mi?
Fosil yakıtların Norveç için anlamı
Birleşmiş Milletler İnsani Gelişme Endeksi’ne nazaran Norveç dünyanın en gelişmiş ülkelerinden biri ve güç dalı bu gelişimi yönlendiren en önemli zenginlik kaynağı.
Bu kesimden yapılan ihracat, yurtdışına satılan tüm malların yaklaşık %60’ını oluştururken ve ülkenin gayri safi yurt içi hasılasının (GSYH) %20’sinden fazlasını temsil ediyor.
Devlet, Norveç kıta sahanlığının en önemli işletmecisi olan Equinor isimli holdingde çoğunluk payını elinde bulunduruyor ve kârlarının büyük kısmını bir hâkim varlık fonuna aktarıyor.
2025 sonu prestijiyle fonda iddiası 1,9 trilyon dolar meblağında varlık bulunuyordu — bu da Norveç vatandaşı başına yaklaşık 350.000 dolar (16 milyon TL) manasına geliyor.
Büyüyen bu para havuzu birebir vakitte Norveç’in cömert emeklilik sistemini ve refah devletini fiilen ayakta tutuyor.
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik bombardımanının akabinde Orta Doğu’da savaşın patlak vermesiyle birlikte uzmanlar, bu fon rezervinin kaçınılmaz olarak etkilenebileceğini belirtiyor.
Nitekim çatışmanın başlamasından bu yana Norveç devletinin muhtemelen fonun büyüklüğünü artırdığı, Oslo Borsası’nın ise büyük ölçüde listelerde tartıda olan yerli güç şirketlerinin tesiriyle yükseldiği tabir ediliyor.
Aynı zamanda Norveç’in İşçi Partisi hükümeti, Nobel Barış Ödülü’nü veren ülkenin savaştan mali olarak fayda sağladığı algısına karşı durmaya çalışıyor.
Ülkenin maliye bakanı ve eski NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg durumu “bir paradoks” olarak nitelendirerek Norveç’in barıştan daha fazla yarar sağladığını belirtti.
El Pais gazetesine verdiği demeçte, “Petrol fiyatlarındaki artışın bize yarar sağlayacağı net değil” dedi ve ekledi:
“Norveç artık hükümran varlık fonumuz aracılığıyla milletlerarası finans piyasalarına kıymetli ölçüde maruz kalmış durumda. Pay senedi piyasalarındaki düşüş, ham petrol fiyatındaki yükselişin sağladığı yarardan daha fazla ziyan veriyor.”
Norveç hâkim varlık fonunun başındaki Nicolai Tangen de Reuters’a, İran savaşı nedeniyle yükselen petrol gelirlerinin fona sağladığı yararın, yurtdışındaki pay fiyatlarındaki düşüş ve Norveç kronunun bedel kazanmasının tesirlerinden daha az olduğunu söyledi.
Buna karşın NRK köşe müellifi Cecilie Langum Becker’in de belirttiği üzere:
“Acı gerçek şu ki dünya yanarken devlet bütçemize para akıyor.”
Bu dinamik, 2022 yılında Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle Moskova’nın Avrupa’ya güç ihracatının keskin biçimde azalmasıyla aslında görünür hale gelmişti.
O tarihten bu yana Norveç, süregelen güç krizi ortamında Avrupa’da kıymetli bir petrol ve gaz tedarikçisi olarak öne çıktı.
Ülke, Avrupa’nın en büyük gaz tedarikçisi ve Batı Avrupa’nın en büyük ham petrol üreticisi.
Nordea finans kuruluşundan analist Thina Saltvedt, BBC Mundo’ya “Bugün Avrupa’da tüketilen gazın yaklaşık %30’unu ve petrolün %15’ini sağlıyoruz, ihracatımızın %90’ını buraya gönderiyoruz” dedi.
Geriye dönüş
Ancak İran’ın bombalanması ve akabinde Orta Doğu’da savaş ile istikrarsızlığın yayılması Norveç’i öbür açılardan da etkiledi.
Öncelikle, ülkenin daha geniş ahlaki sorumlulukları konusundaki tartışma yine açıldı.
Norveç Mülteci Kurulu, hâkim varlık fonundan elde edilen kârların bir kısmının savaştan etkilenen İran’daki sivillere yardım için ayrılması davetinde bulundu.
Kurum, Norveç’in Rusya’nın Ukrayna’ya karşı savaşı sırasında da benzeri bir adım attığını hatırlattı.
Bu davetlere verilen resmi cevapta ise Stoltenberg’in Reuters’a verdiği demeçte belirttiği üzere Norveç’in uzun müddettir dünyanın en büyük memleketler arası yardım bağışçılarından biri olduğu ve “ihtiyaç duyan ülkelerin kararlı bir destekçisi” olduğu vurgulandı.
İkinci olarak, Orta Doğu’daki berbatlaşan durum Norveç’in küresel yeşil enerji lideri olarak itibarını da zorladı.
Bazı gözlemciler, Orta Doğu’daki mevcut çıkmazın yeşil teknolojilerdeki ilerlemeleri ve Oslo’nun bunlara yönelik uzun vadeli bağlılığını yavaşlatmış göründüğünü söylüyor.
Norveç Doğayı Koruma Derneği Başkanı Truls Gulowsen BBC Mundo’ya “Benim üzere bir Norveçli çevreci için durumun utanç verici olduğu açık” dedi.
Gulowsen’e nazaran Norveç’te baskın anlatı artık global istikrarsızlığın hidrokarbonlara daha fazla bağımlılığı haklı çıkardığını kabul etme istikametinde değişiyor.
“Derin Arktik sularında — hiçbir şartta sömürü yapılmaması gereken hassas etraflarda — yeni alanların açılmasından kelam ediliyor” diyor.
Bundan sonra ne olacak?
Çevre kümeleri ve aktivistler, devletin petrol sanayisine bağımlılığını azaltmak için somut taahhütler ve bir takvim davetinde bulunuyor.
Buna karşılık petrol ve gaz kesimi, iktisada katkısını ve yarattığını söylediği yüz binlerce işi savunuyor.
Başbakan Jonas Gahr Støre liderliğindeki Norveç hükümeti yakın vakitte 57 yeni arama ruhsatı verdi.
“Avrupa’ya tedarik sağlamak için daha fazla petrol aramaya devam edeceğiz” diyen Støre, dalın kademeli olarak sona erdirilmesi için bir takvim belirlemek yerine geliştirilmesi görüşünde.
Partisinin gençlik kollarından gelen baskıya karşın Støre, bir çıkış takvimi başlatmaya pek ilgi göstermiyor.
Bunun yerine hükümeti, daha olgun alanlardaki üretim düşüşünü telafi etmek emeliyle ülkenin en az işletilen bölgesi olan Barents Denizi’ne odaklanmış görünüyor.
Industri Energi sendikasından Frode Alfheim BBC Mundo’ya “200.000’den fazla direkt işten kelam ediyoruz. Avrupa’yı güç tedariksiz bırakmanın vakti değil” diyor.
Saltvedt ise temkinli bir not ekliyor:
“Giderek daha fazla insan ufukta bir gün batımı olduğunu fark ediyor. Fakat bu acı verici olacak.”
Şimdilik ise uzun vadeli düşünmekten çok kritik olaylara ve bunların yarattığı sarsıntılara cevap vermek daha öncelikli görülüyor.
Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan evvel çeviriyi bir BBC gazetecisi denetim etti. .
Kaynak: Haberler.com
